RAIGAD FORT--- दुर्गदुर्गेश्वर रायगड ( DURGDURGESHWAR RAIGAD )

दुर्गदुर्गेश्वर रायगड...!!!

हा आहे दुर्गदुर्गेश्वर रायगडच्या पायथ्याशी असलेला " नाना दरवाजा "…!!!
>>> नाना दरवाजा <<<
या दरवाजास ’नाणे दरवाजा’ असेही म्हणत. या दरवाजाचा संबंध गैरसमजूतीने नाना फडणिसांशी लावला जातो. नाना दरवाजा याचाच अर्थ लहान दरवाजा आहे. इ.स. १६७४ च्यामे महिन्यात राज्याभिषेकाच्या निमित्ताने इंग्रजांचा वकील " हेन्री ऑक्झेंडन" याच दरवाजाने आला होता. या दरवाज्यास दोन कमानी आहेत. दरवाज्याच्या आतील बाजूस पहारेकर्‍यांसाठी दोन लहान खोल्या आहेत, त्यांस ’देवड्या’ म्हणतात. दरवाजास अडसर घालण्यासाठी खोबणी दिसतात.
या नाणे दरवाजाची अवस्था खूप बिकट आहे.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडचा बुलंद, बेलाद असा " महादरवाजा "…!!!

महादरवाज्याच्या बाहेरील अंगास वर दोन्ही बाजूस दोन सुंदर कमळाकृती कोरल्या आहेत. दरवाज्यावर असणार्‍या या दोन कमळांचा अर्थ म्हणजे किल्ल्याच्या आत ’श्री आणि सरस्वती’ नांदत आहे. ’श्री आणि सरस्वती’ म्हणजेच ’विद्या व लक्ष्मी’ होय. महादरवाज्याला दोन भव्य बुरूज असून एक ७५ फूट तर दुसरा ६५ फूट उंच आहे. तटबंदीमध्ये जी उतरती भोके ठेवलेली असतात त्यास ’जंग्या’ म्हणतात. शत्रूवर मारा करण्यासाठी ही भोके ठेवलेली असतात. बुरुजांमधील दरवाजा हा वायव्य दिशेस तोंड करून उभा आहे. महादरवाज्यातून आत आल्यावर पहारेकर्‍यांच्या देवड्या दिसतात. तसेच संरक्षकांसाठी केलेल्या राहण्याच्या खोल्या दिसतात. महादरवाज्यापासून उजवीकडे टकमक टोकापर्यंत तर डावीकडे हिरकणी टोकापर्यंत तटबंदी बांधलेली आहे.

शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

धन्य जाहलो टेकुणी माथा हे दुर्गदुर्गेश्वर रायगडा…!!!
रायगडाच्या महादारवाजाचा उंबरठा शिवप्रभूंच्या, जयोस्तु शिवशाहीच्या पदस्पर्शाने पावन झाला आहे. त्याचप्रमाणे लाखो शिवभक्तांच्या, दुर्गप्रेमींची पायधूळ याच उंबरठयाला लागून पावन झाली आहे. 
म्हणून रायगडाच्या महादारवाजाचा उंबरठयावर नतमस्तक होताना आले मना…!!!
धन्य जाहलो टेकुणी माथा हे दुर्गदुर्गेश्वर रायगडा…!!!शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!                                                                                   
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " ढालकाठी " ची जागा…!!!
हि जागा रायगडाच्या महादरवाजाला लागुनच आहे. रायगडाच्या महादरवाजातून आत प्रवेश करताना उजव्या हाताला हि जागा आहे.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

>>> दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील तोफाचा इतिहास <<<
वि.वा. जोशी यांचे १९२९ साली लिहिलेल्या 'राजधानी रायगड' या पुस्तकात रायगडावरील तोफांविषयी लिहिलेले आहे . त्यांना १४ ते १५ तोफा आढळल्या होत्या . त्यानंतर १९६२ साली शा. वि. आवळस्कर यांच्या 'रायगडाची जीवनकथा' या पुस्तकात १७ तोफांविषयी जुजबी माहिती आहे . गो. नी. दांडेकर यांनी १९६५ साली लिहिलेल्या 'शिवतीर्थ रायगड' या पुस्तकात त्यांनी रायगडावरील १५ तोफांविषयी बरीच व्यवस्थित माहिती लिहिलेली आहे . आता रायगडावर १५ तोफा दिसतात . परंतु शिवकालात बहुत तोफा असल्या पाहिजेत . बहुधा त्यातील बऱ्याचशा इंग्रजआणि पोतुगीजांकडून घेतलेल्या असाव्यात . इंग्रज-पोतुगीजा कडील तोफा चांगल्या उत्तम घडणीँच्या असतात हे शिवछत्रपतीँना माहित होते . तोफांनी सुसज्ज सैन्य समोरुन चालून येत असतां आपण रथात
बसून गदाधारी होऊन शंख फुंकण्याचा आचरटपणा त्यांनी कधीच केला नाही .शिवछत्रपतीँनी काही घडीव तोफां इथेच तयार करण्याचा प्रयत्न करुन पाहिला . कडीमागेँ कडीँ ठोकून रचलेल्या तोफा म्हणजे भारतीयांच्या शस्त्ररचना शास्त्रातील अथक प्रयत्नांचे प्रत्यंतरच आहे . या जातीची एक लहानगी तोफ
नगारखान्या समोरुन कुशावर्ताकडे उतरत असतां डाव्या हातस पडलेली होती . (ती आज होळीच्या माळावरील शिवछत्रपतीँच्यामुर्तीपाशी रचून ठेवण्यात आली आहे ) पण अशा तोफा रचीत बसणेँ हे मोठे कष्टदायक काम होते . आणि पुन्हा त्यांची घडण सफाईदार होत नसेच . तेव्हा शिवछत्रपतीँनी अनेक तोफा खरेदी केल्या . अशी अनेकपत्रे उपलब्ध आहेत . त्यात पितळी तोफाही शिवरायांनी मागितल्याची नोँद आहेत .(पहा शिवकालिन पत्र सार खंड १ व २ )
त्या तोफा मोठ्या यत्नांने रायगडावर आणून मांडल्या .महाद्वारा शेजारचे सगळे बुरुज , वाघ दरवाजाचा बुरु�� - दरवाजाचा बुरुज ,हिरकणी बुरुज खुबलढा बुरुज , मशीद मोर्चा इ. अनेक लढाव ठिकाणेँ त्या काळी बुलंद तोफांनी सुसज्ज ठेवल्या असतील .शिवछत्रपतीँ आणि शंभूराजांच्या निधनांनतर जेव्हा गड
सिद्दीकडे होता . तेव्हा त्याने नक्कीच गडांवरील काही उमद्या तोफा जंजिऱ्यावर पळविल्या असाव्यात . कदाचित आज ज्या तोफा जंजिरा किल्ल्यांवर आहेत
त्यापैकी काहीँ रायगडावरील असाव्यात . या तोफांची व्यवस्था मोठी उत्तम ठेवली जात असे . पावसाळ्यात त्या गंजू नये म्हणून त्यांच्यावर निर्गुडीच्या डाहाळ्यांचे छप्पर घालीत . त्यांच्या कानात मेण भरुन ठेवीत . सर्दाव्यामुळे त्या खराब होऊ नयेत म्हणून त्या मधून मधून उडवून लावले जाई .
इ.स. १८१३ -१४ मध्ये रायगडावर १७ तोफा होत्या अशी नोँद पेशवे दप्तरात सापडते त्यांची नावे पुढील प्रमाणे होती -
१) गंगासागर २) मुलना ३) पेरुजंगी ४) भुजंग ५) रामचंगी ६)फत्तेलष्कर ७) पद्मीण ८) फत्तेजंग ९) सुंदर १०) रेकम ११)मुंगसी १२) शिवप्रसाद १३) गणेशबार १४) भवानी १५)चांदणी १६) लांडाकसाब १७) नागीण आज गडावर या पैकी १५ तोफा इथेँ तिथेँ पडलेल्या आहेत .
काही मातीत गाडल्या गेलेल्या आहेत . कुठल्या तोफेचे काय
नाव हे कळायला आज काहीच मार्ग नाही . यापैकी मशीद मोर्चा जवळची १ , महादरवाज्या जवळच्या २ तोफा , हिरकणी बुरुजाजवळच्या ३ , होळीच्या माळावरीलशिवछत्रपतीँच्यामुर्ती शेजारच्या २ लहान तोफा . एवढ्याच बहुतेकांना ठाऊक आहेत .आता तुम्हांला सर्व १५ तोफा कुठे कुठे आहे हे दाखवतो .
वरील ८ तोफा सर्वश्रुत आहेच . उरलेल्या ७ तोफांपैकी ३ तोफा महादरवाजा ते टकमकावरील तिसऱ्या बुरुजांवर आणि पाचव्या बुरुजावर आहेत . त्यापैकी एका मोठ्या तोफावर निशाण आणि 25-3-0 अशी इंग्रजी आकडे कोरलेले आहे .२ तोफा महादरवाज्या ते हिरकणी या टप्प्यांमधील बुरुजांवर प्प्प्प्यांमधील बुरुजांवरआहेत . एक झाडीत पडलेली आहे तर दुसरी मातीत गाडली गेलीय . हिरकणी बुरुजाच्या उजवीकडे खाली झाडीत पडलेल्या आहेत . या झाल्या रायगडावरील तोफा . १ मोठी तोफ रायगडवाडीत मारुतीच्या मंदिराशेजारी तिथल्या गावकऱ्यांनी चौथरा रचून ठेवली आहे . त्या शेजारीच काही दगडी गोळे आहेत . नीट धमधमे रचून त्यावर या तोफा व्यवस्थितपणे ठेवण्याची गरज आहे.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडाची अभेद्य अशी तटबंदी…!!!
महादरवाजा हा बालेकील्ल्याखाली सुमारे एक तृतीयांश अंतरावर आहे. शिवाजी महाराजांच्या बांधणीचे हे वैशिष्ट्य आहे.
महादरवाजाखाली दीड-दोनशे फुट अवघड चढ आहे.शत्रू दरवाजापर्यंत येईपर्यंत दमावा,अशी योजना केली आहे.या बाजूला गडाला मोठी तटबंदी आहे,मूळ तटबंदीच्या बाहेर एक वेगळीच तटबंदी बांधून गड फार मजबूत केला आहे.हि तटबंदी पार 'टकमक' टोकापर्यंत पसरत गेली आहे.त्यात एक चोरदरवाजा आहे आणि एक महादरवाजा आहे.महादरवाजा बेचक्यात आहे.दोन प्रचंड बुरुज त्याचे रक्षण करतात.अशा बांधणीला जीभी म्हणतात. या बांधनिबद्दल रायगडाला इसवी सन १६७३ साली भेट देणारा टोमास निक्ल्सने लिहिले आहे. वाटेत पायरया खोदल्या आहेत.दरवाजाजवळ पायरया पक्क्या खडकात खोदल्या आहेत.जेथे टेकडीस नैसर्गिक अभेद्यता नाही,तेथे २४ फुट उंचीचा तट बांधला आहे.चाळीस फुटांवर दुसरी तटबंदी बांधून किल्ला इतका अभेद्य बनवला आहे कि,अन्नाचा पुरेसा पुरवठा असल्यास अल्प शिबंदीच्या सहाय्याने तो सर्व जगाविरुद्ध लढू शकेल..!!! कड्याच्या टोकावर बांधलेली महादरवाजाची तटबंदी रायगडाला अभेद्य बनवते.शिवाजीराजांनी दुर्गबांधणीची कला आत्मसात केली होती.तटबंदीसाठी निवडलेली जागा अत्यंत उत्तम आहे.काही किलोमीटर्स लांबीची राजगडाची तटबंदी हे त्याचे,तर फक्त दीड-दोनशे मीटर्स लांब रायगडाची तटबंदी हे त्याचे वैशिष्टआहे.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " हत्ती तलाव "…!!!
महादरवाज्यातून थोडे पुढे आल्यावर जो तलाव दिसतो, तो हत्ती तलाव. गजशाळेतून येणार्‍या हत्तींच्या स्नानासाठी आणि पिण्यासाठी या तलावाचा उपयोग होत होता.या तलावाच्या तळाला दरीच्या दिशेला एक दगड बसविलेला होता. उन्हाळ्याच्या शेवटी हा दगड काढून तलाव रिकामा करून साफ केला जात असे. आज हा दगड नसल्यामुळे तलावात पाणी साठत नाही.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " शिर्काई देऊळ "…!!!
महाराजांच्या पुतळ्याच्या डाव्या बाजूस जे छोटे देऊळ दिसते ते शिर्काईचे देऊळ. शिर्काई ही गडावरील मुख्य देवता. शिर्के पाचव्या शतकापासून रायगडाचे स्वामी होते. याची आठवण देणारी गड्स्वमिनी श्री शिरकाई मंदिर गडावर आहे. लोकमान्य टिळकांच्या काळात मावळंकर नावाच्या इंजिनिअर ने हे मंदिर बांधले आहे. ते श्री शिरकाई चे मूळ मंदिर नाही. मूर्ती मात्र प्राचीन आहे. मूळ शिरकाई मंदिर राजवाड्यास लागून डावीकडे होळी माळावर होते. तेथे मूळ देवळाचा चबुतरा अजूनही आहे. ब्रिटीश काळापासून तेथे श्री शिरकाई चा घरटा हा नामफलक होता.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ll श्री शिवचरणाप्रणमस्तु ll
जगदवंदनीय, विश्वभुषण छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय असो !!
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
_________________________________________________________________________________

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील भव्य अशी " बाजारपेठ "…!!!
होळीच्या माळावर ज्या ठिकाणी छत्रपती शिवरायांचा पुतळा आहे. त्या समोर जी विस्तीर्ण अशी वास्तू दिसते ती बाजारपेठ होय. बाजारपेठ ही दोन रांगेमध्ये विभाजित झालेली आहे. बाजारपेठेच्या दोन रांगात प्रत्येकी २२ दुकाने आहेत, मधून जवळजवळ चाळीस फूट रुंद रस्ता आहे.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " जगदीश्वराचे मंदिर "…!!!
बाजारपेठेच्या खालच्या बाजूस पूर्वेकडील उतारावर ब्राह्मणवस्ती, ब्राह्मणतळे वगैरे अवशेष दिसतात. तेथूनच समोर जे भव्य मंदिर दिसते तेच महादेवाचे म्हणजे जगदीश्वराचे मंदिर आहे. मंदिरासमोर नंदीची भव्य आणि सुबक मूर्ती आहे, पण सध्या ही मूर्ती भग्नावस्थेत आहे. मंदिरात प्रवेश केला की भव्य सभामंडप लागतो. मंडपाच्या मध्यभागी भव्य कासव आहे. गाभार्‍याच्या भिंतीस हनुमंताची भव्य मूर्ती दिसते.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " जगदीश्वराचे मंदिर "…!!!
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " जगदीश्वराचे शिवलिंग "…!!!

कैलास राणा शिवचंद्र मोळी फणींद्र माता मुकुटी झळाळी ,
कारुण्य सिंधू भवदुख हरी तुजविण शंभो मज कोण तारी||
ll जय जगदीश्वर ll
ll हर हर महादेव ll
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

"सेवेठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर"...!!!
हिरोजी इटाळकर (इंदुलकर) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बांधकाम प्रमुख होते. त्यांनी शिवरायांच्या स्वराज्याची राजधानी रायगड चे बांधकाम अत्यंत मजबूत असे बांधले. आत्ताच्या कोणत्याही सिविल इंजिनिअर ला लाजवेल असे बांधकाम कौशल्य त्यांच्याकडे होते. ते वडार समाजाचे होते. जेव्हा सिधुदुर्ग बांधावयाचा होता तेव्हा वडार समाजातीलच सुमारे ५०० पाथरवट लोकांनी सिधुदुर्गाचे बांधकाम केले असे सभासद म्हणतो . अगदी पुरातन काळापासून वडार समाज बांधकामध्ये, दगड फोडण्यामध्ये, दगडावरील नक्षिकामामध्ये कारागीर म्हणून प्रसिद्ध होता आणि सध्याही आहे. हिरोजी इटाळकर यांचे बांधकाम कौशल्य पाहून छत्रपती शिवरायांनी त्यांना अनेक किल्ल्यांच्या बांधकामाचे काम दिले.
शिवराज्याभिषेकावेळेस खुद्द छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजीस रायगडावरील इमारती, तळी, मनोरे, रस्ते, देवळे इत्यादी बांधकामे हाती दिले होते आणि त्याची जबाबदारी सोपविली होती. गड बांधण्याचे काम याने आपल्या देखरेखीखाली पूर्ण करून घेतले.त्यात त्यांनी वापी-कूप-तडाग,प्रासाद,उद्याने,राजपथ. ,स्तंभ,गजशाला,नरेंद्रसदन,बारा महाल अशा अनेक इमारती हिरोजीनी रायगडावर उभ्या केल्या. गड पाहिल्यावर छत्रपती शिवाजी राजे बेहद्द खुश झाले आणि त्यांनी हिरोजीला सांगितले की या गडावर कोणत्याही एका ठिकाणी तू तुझे नाव लिहावे आणि तुमच्या स्मृती जतन कराव्यात. म्हणूनच त्यांनी पायरीवर आपले नाव कोरले आणि त्यात लिहिले कि हिरोजी इटाळकर महाराजांच्या सदैव तत्पर सेवेमध्येच असेल.त्या पायरीचा फोटोही इथे देत आहोत.
या आपल्या शिलालेखात त्यांनी "सेवेठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर…. … " असे म्हणून आपण महाराजांचे निस्सीम भक्त आणि सेवक आहोत हेच दाखवून दिले.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

श्री जगदीश्वराचे दर्शन घेऊन समोर जो दरवाजा लागतो. या दरवाजाच्या उजव्या बाजूस भिंतीवर एक सुंदर शिलालेख दिसतो तो पुढीलप्रमाणे:

श्री गणपतये नम: ।
प्रासादो जगदीश्वरस्य जगतामानंददोनुज्ञया
श्रीमच्छत्रपते शिवस्यनृपते सिंहासने तिष्ठत:।
शाके षण्णवबाणभूमिगणनादानन्दसंवत्सरे
ज्योतीराजमुहूर्तकिर्तीमहिते शुक्लेशसापै तिथौ ।।१।।
वापीकूपडागराजिरुचिरं रम्यं वनं वीतिकौ
स्तभे कुंभिगृहे नरेन्द्रसदनैरभ्रंलिहे मीहिते ।
श्रीमद्रायगिरौ गिरामविषये हीराजिना निर्मितो
यावन्द्रदिवाकरौ विलसतस्तावत्समुज्जृंभते ।।२।।

याचा थोडक्यात अर्थ पुढीलप्रमाणे,
’सर्व जगाला आनंददायी असा हा जगदीश्वराचा प्रासाद श्रीमद्‌ छत्रपती शिवाजी राजा यांच्या आज्ञेने शके १५९६ मध्ये आनंदनाम संवत्सर चालू असताना सुमुहुर्तावर निर्माण केला. या रायगडावर हिरोजी नावाच्या शिल्पकाराने विहिरी, तळी, बागा, रस्ते, स्तंभ, गजशाळा, राजगृहे आशांची उभारणी केली आहे, ती चंद्रसूर्य असेतोवर खुशाल नांदो.’
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील छत्रपती शिवरायांची समाधी :-
मंदिराच्या पूर्व दरवाजा पासून थोड्या अंतरावर जो अष्टकोनी चौथरा दिसतो तीच " महाराजांची समाधी "…!!!
’क्षत्रियकुलावतंस श्रीमन्महाराजाधिराज शिवाजी महाराज छत्रपती यांचा काल शके १६०२ चैत्र शुद्ध १५ या दिवशी रायगड येथे झाला. देहाचे सार्थक त्याणी बांधिलेला जगदीश्वराचा जो प्रासाद त्याच्या महाद्वाराच्या बाहेर दक्षणभागी केले, तेथे काळ्या दगडाच्या चिर्‍याचे जोते अष्टकोनी सुमारे छातीभर उंचीचे बांधिले असून वरून फरसबंदी केलेली आहे. फरसबंदीच्या खाली पोकळी आहे, तीत महाराजांचा अवशिष्टांश रक्षामिश्र मृत्तिकारुपाने सापडतो.’
दहनभूमी पलीकडे भग्न इमारतींच्या अवशेषांची एक रांग आहे, ते शिबंदीचे निवासस्थान असावे. त्याच्या पलीकडे सदर वस्तीपासून विलग असा एक घराचा चौथरा दिसतो. हे घर इ.स. १६७४ मध्ये इंग्रज वकील हेन्री ऑक्झेंडन यास राहावयास दिले होते. महाराजांच्या समाधीच्या पूर्वेकडे भवानी टोक आहे. तर उजवीकडे दारूची कोठारे, बारा टाकी दिसतात.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

घासल्या तलवारी आम्ही या फौलादी छातीवर.....
गर्वच नाही तर माज आहे या मराठ्याच्यां जातीवर......
गनीमाला भित नाही विश्वास आहे तलवारीच्या पातीवर......
फितुर जळतात पाहुन आमच्या वाघाच्या कातीवर......
लोळवीले षडं पाजले पाणी याच स्वराज्याच्या मातीवर......
आमची निष्ठा` प्रतिष्ठा` मान` मर्यादा` स्वाभिमान` अभिमान` फक्त
आणि फक्त ``श्री शिव छत्रपति`` वर...!!!
जगदवंदनीय, विश्वभुषण छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय असो !!
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

घासल्या तलवारी आम्ही या फौलादी छातीवर.....
गर्वच नाही तर माज आहे या मराठ्याच्यां जातीवर......
गनीमाला भित नाही विश्वास आहे तलवारीच्या पातीवर......
फितुर जळतात पाहुन आमच्या वाघाच्या कातीवर......
लोळवीले षडं पाजले पाणी याच स्वराज्याच्या मातीवर......
आमची निष्ठा` प्रतिष्ठा` मान` मर्यादा` स्वाभिमान` अभिमान` फक्त
आणि फक्त ``श्री शिव छत्रपति`` वर...!!!
जगदवंदनीय, विश्वभुषण छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय असो !!
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

जगाचा जो जगदीश्वर ll
त्या समोरी विसावले शिवराजेश्वर ll
दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील एक अविस्मरणीय संध्याकाळ…!!!
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " भवानी मंदिर "…!!!

हे भवानीमाता मंदिर " भवानी टोक" कडे आहे. खूपच कमी पर्यटक या ठिकाणी भेट देतात. शिवसमाधी पासून सुमारे १.५ किमी या अंतरावर हे ठिकाण आहे.
या भवानी वाटेकडून जाताना "निवडूगी खळगा" लागतो. भवानी मंदिर हे रायगडावरी दुर्गम अश्या भागात आहे. आणि भवानी टोकापासून ते भवानी मंदिर चा मार्ग आहे तो खूपच अरुंद आहे. जवळजवळ एकावेळी एकच माणूस जाईल एवढी काय ती पायवाट. पण या पायवाटतून जाताना खूप काळजीपूर्वक जाव लागते.
नाय तर तोच हलगर्जीपणा आपल्या जीवावर पण बेतू शकतो.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!

महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडावरच्या भवानी टोकावरून दिसणारा " नगारखाना आणि श्री जगदीश्वराचे मंदिर "…!!!
शिवभक्तानो FB वरील बहुतेक हा दुर्मिळ फोटो असावा, की ज्या मध्ये " नगारखाना आणि श्री जगदीश्वराचे मंदिर " यांचे एकत्रित दर्शन होते. 
त्यामुळे हा जास्तीत जास्त share करावा ही शिवविनंती…!!!
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

उभाच राहीन नेहमी, गाथा तुमच्या पराक्रमाची,
आठवन सदा करुन देईन, मराठ्यांच्या इतिहासाची.....
कहाणी भगव्या रक्ताची, हादरलेल्या तख्ताची.. 
जिजाऊंच्या दुधाची, गुलामगीरीच्या क्रोधाची.. 
जन्म देणा-या मातेची, पराक्रमाच्या प्रथेची.. 
शिवरायांच्या धैर्याची, शंभुच्या शौर्याची..
तळपत्या भवाणीची, उफानत्या ईंद्रायणीची..
मावळ्यांच्या शक्तीची, तंत्रशुध्द युक्तीची..
सह्यांद्रीच्या माथ्याची, रायगड्याच्या पायथ्याची..
फौलादी छातिची, तलवारीच्या पातीची..
रणागंनाच्या मातीची, मराठ्यांच्या जातीची..
रयतेच्या भक्तीची, भगव्याच्या शक्तीची..
स्वराज्य प्राप्तीची, स्वातंत्र्याच्या तृप्तिची..
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा, राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

एक संध्याकाळ " टकमक टोक "वर…!!!
दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील अत्यंत आवर्जून पाहण्याचे ठिकाण ते म्हणजे " टकमक टोक "…!!!
प्रत्येक शिवप्रेमी हे ठिकाण आवर्जून पाहतो. कारण टकमक टोकाची खासियतच अशी आहे. समोर दिसणारा बुलंद असा सह्याद्री राजाचे रूप खूप विलोभनीय असते. बाजारपेठेच्या समोरील टेपावरून खाली उतरुन टकमक टोकाकडे जाता येते. तेथेच एका दारूच्या कोठाराचे अवशेष दिसतात. जसजसे आपण टोकाकडे जातो तसतसा रस्ता निमुळता होत जातो. उजव्या हाताला सरळ तुटलेला २६०० फूट खोल कडा आहे. टोकावर वारा प्रचंड असतो व जागाही कमी असल्यामुळे गोंधळ न करता सावधानता बाळगावी.
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील भव्य, बुलंद असा " नगारखाना "…!!!
सिंहासनाच्या समोर जे भव्य प्रवेशद्वार दिसते तोच हा नगारखाना. हे बालेकिल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. नगारखान्यातून पायर्‍या चढून वर गेले की आपण किल्ल्यावरील सर्वाधिक उंचीवर असतो. हा नगारखाना अजूनही सुस्थितीत आहे.
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील भव्य अशी " बाजारपेठ "…!!!
नगारखान्याकडून आपण डावीकडे उतरून आलो की, समोर जी मोकळी जागा दिसते तो ’होळीचा माळ’. तेथेच आता शिवछत्रपतींचा भव्य शिल्प बसवलेला आहे. शिवछत्रपतींच्या शिल्पासमोर जे दोन रांगांमध्ये भव्य अवशेष दिसतात तीच शिवकाळातील बाजारपेठ. पेठेच्या दोन रांगात प्रत्येकी २२ दुकाने आहेत, मधून जवळजवळ चाळीस फूट रुंद रस्ता आहे.
PHOTOGRAPHY BY : Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेज भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

झुकल्या, वाकल्या गर्विष्ठ माना या शिवमंदिरी…!!!
महाराजांचा राज्याभिषेक जेथे झाला, तीच ही राजसभा. राजसभा २२० फूट लांब व १२४ फूट रुंद आहे. येथेच पूर्वेकडे तोंड केलेली सिंहासनाची जागा आहे. येथे बत्तीस मणांचे सोन्याचे सिंहासन होते. सभासद बखर म्हणते, ’तख्त सुवर्णाचे बत्तीस मणांचे सिद्ध करवले नवरत्ने अमोलिक जितकी कोशात होती, त्यामध्ये शोध करून मोठी मोलाची रत्ने जडाव केली.
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
Photogrpahy &Calligraphy By :-- Atul Vijay Chavan
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " छत्रपती शिवरायांची " तेजस्वी मूर्ती…!!!
ज्या ठिकाणी छत्रपती शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला त्या ठिकाणी हि मूर्ती बसवली आहे.
शिवराज्याभिषेक हा रायगडाने अनुभवलेला सर्वश्रेष्ठ प्रसंग होय. महाराजांचा राज्याभिषेक म्हणजे, महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर भारताच्या इतिहासातील एक लक्षणीय घटना होती. या तेजस्वी मूर्ती कडे पाहताच अंगात १०० हत्तीचे बळ येते. अंगात एक रोमांचकारी वीरश्री संचारते आणि मान अलगद झुकून माझ्या राजाला त्रिवार मुजरा करण्यास झुकवते.
राजे पुन्हा जन्माला या…!!! राजे पुन्हा जन्माला या…!!!
Photogrpahy By : Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

आम्ही सतत महाराजांचे नाव घेतो म्हणून काही लोक आम्हाला वेडे म्हणतात...!!!
त्यांनी हे लक्षात ठेवावे की, या जगात वेडे लोकच इतिहास घडवतात...!!!
हो आहोत आम्ही इतिहास वेडे सह्याद्रीचे…!!! 
वेड आहे आम्हाला महाराजांच…!!!
वेड आहे आम्हाला शंभूराजानच…!!! 
वेड आहे आम्हाला गड-किल्ल्याचं ..!!!
Photogrpahy By : Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

आमचे कुळ भगवे..ll मुळ भगवे..ll
आमचा हर्ष भगवा..ll स्पर्श भगवा..ll
आमचा विचार भगवा..ll प्रचार भगवा ..ll
आमचा मान भगवा..ll हिंदुस्थान भगवा..ll
आमचे रक्त भगवे..ll तख्त भगवे..ll
आमचा सन्मान भगवा..ll निशान भगवा..ll
आमचा महाराष्ट्र भगवा..ll सर्वश्रेष्ठ भगवा..ll
मुजरा शिवरायांना…!!! मुजरा भगव्या जरीपटक्याला…!!!
Photogrpahy By : Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

वंदितो " शिवचरण "…!!!
इतिहासातील सुवर्ण पर्व ते , छत्रपतींच्या शौर्याचे ,
न्यायी उदार रयतेचा राजा , प्रतीक अचाट धैर्याचे !
सूर्य तारेही स्तिमित होती , पाहूनी त्याच्या तेजाला ,
अन महाराष्ट्राचा पहिला मुजरा , छत्रपती शिवरायांना !!!
PHOTOGRAPHY BY-- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

महाराजाधिराज छत्रपती शिवाजी महाराज कि जय…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY- Atul Vijay Chavan

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

असो कोणाची हुकुमशाही आम्ही फक्त जुमानतो " शिवशाही "…!!!
महाराष्ट्रात किंवा या जगात कोणाची पण सत्ता येऊ , पण मुजरा फक्त " महाराज " तुम्हालाच…!!!
आणि आपल्या रक्ताचा जलाभिषेक करणाऱ्या आपल्या " जयोस्तु शिवशाही " लाच…!!!
जगदवंदनीय, विश्वभुषण छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय असो...!!!
जयोस्तु शिवशाहीचा विजय असो…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY-- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

"जन्मं" व्हावा तरं फक्तं "भगव्यासाठी" !
"रक्तं" उफाळून यावे तरं फक्तं "भगव्यासाठी" !
"शरीरं" उजळून निघावे फक्तं "भगव्यासाठी" !
आणि..."मरण" सुद्धा यावे फक्तं "भगव्यासाठी" !
चला अवघा महाराष्ट्र भगवा करू…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY-- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडाच्या राजदरबारातील एका चौकटी मधून दिसणारे " छत्रपती शिवरायांचे तेजस्वी रूप "…!!!
रायगडाच्या चराचरात, तटा- बुरुजात छत्रपती शिवरायाचे अस्तित्व आहे. त्याचे जतन आणि संवर्धन आपणच केले पाहिजे…!!!
तेव्हाच आपण छत्रपती शिवरायांचे खरे मावळे आहोत हे सिद्ध होईल…!!!
जय जिजाऊ…!!! जय शिवराय…!!! जय शंभूराजे…!!! जयोस्तु शिवशाही…!!! जयोस्तु सह्याद्री…!!!
PHOTOGRAPHY & CALLIGRAPHY BY-- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " छत्रपती शिवरायांचा राहता राजवाडा "…!!!
राजदरबाराच्या मागे हा महाराजांचा राजवाडा आहे. या ठिकाणी महाराज आपल्यला सोडून देवाघरी गेले. संपूर्ण महाराष्ट्राला , सह्याद्री ला, गड- किल्ल्यांना पोरके करून गेले. आता फक्त या राजवाड्याचे चौथरे आपल्या दृष्टीस पडतात. आणि या राजवाड्यासमोर " सचिवालय " आह .
PHOTOGRAPHY --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडावरील " अष्टप्रधानमंडळ "…!!!
शिवभक्तनो ही माहिती जरूर वाचा…!!! आणि share करा…!!!
शिवकालीन अष्टप्रधानमंडळ
शिवकालीन अष्टप्रधानमंडळ शिवाजी महाराजांनी जून १६७४ मध्ये स्वतःस राज्याभिषेक करून घेतला आणि मराठ्यांच्या स्वतंत्र आणि सार्वभौम राज्याचा जयघोष केला. शिवाजी महाराजांची राज्याभिषेकाची कल्पना अतिशय व्यापक व प्रभावी होती. या कल्पनेमुळे निर्वीकार पडलेल्या मराठी माणसाला चेतना मिळाली. या समारंभ प्रसंगी शिवाजींनी छत्रपती हे पद धारण केले. छत्रपती हाच स्वराज्याचा सार्वभौम व सर्वसत्ताधारी होता. त्याच्यावर कोणाचेही नियंत्रण नव्हते, राज्याच्या सर्व क्षेत्रात त्याची निरंकुश सत्ता चालत होती. न्यायदानाचे अंतीम अधिकार छत्रपतींकडेच होते. याचप्रसंगी शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान पद्धती स्वीकारली. राज्यकारभाराची निरनिराळी कामे त्यांनी या मंत्र्यांकडे सोपवली होती. ते आपल्या कामाबद्दल वैयक्तिकरित्या छत्रपतींना जबाबदार असत. राज्याभिषेकावेळी अष्टप्रधान पद्धती पूर्ण झाली. यावेळी शिवाजी महाराजांनी आपल्या मंत्र्यांना संस्कृत नावे दिली. ही मंत्रीपदे वंश परंपरागत न ठेवता, कर्तबगारीवर ठरवण्यात येत असत. या अष्टप्रधान मंडळात पुढील मंत्री कार्यरत होते.

पंतप्रधान (पेशवा) : मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे शिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळातील प्रथम क्रमांकाचे सर्वोच्च मंत्री. शिवाजी महाराजांनंतर स्वराज्यावर यांचा अधिकार चालत असे. स्वराज्याच्या सर्व राज्यकारभारावर यांना देखरेख ठेवावी लागत असे. महाराजांच्या गैरहजेरीत राजाचा प्रतिनिधी या नात्याने राज्यकारभार पंतप्रधानालाच सांभाळावा लागत असे यावरुन या पदाचे महत्त्व लक्षात येते. पंतप्रधानाला वार्षिक १५ हजार होन, पगार मिळत असे.

पंत अमात्य (मजुमदार) : रामचंद्र निलकंठ मंत्रिमंडळातील हा महत्त्वाचा मंत्री होता. स्वराज्यातील सर्व महाल, परगण्यांचा एकूण जमाखर्च त्या त्या महाल, परगण्यातील अधिकाऱ्यांकडून लिहून घेऊन तो तपासून बरोबर आहे की नाही हे पाहण्याचे त्याचे काम होते. तसेच लिहून ते तपासून महाराजांसमोर सादर करावे लागत असे. पंत अमात्यांना वार्षिक १२ हजार होन पगार होता.

पंत सचिव (सुरनिस) : अण्णाजीपंत दत्तो. हा सुद्धा एक महत्त्वाचा मंत्री असून सर्व जाणाऱ्या येणार्‍य पत्रव्यवहारावर लक्ष ठेवणे हे त्याचे काम होते. शिवाजी महाराजांकडून निरनिराळ्या सुभेदारांना व इतर अधिकाऱ्यांना वेळोवेळी आज्ञापत्रे पाठवली जात. प्रत्येक आज्ञापत्र खलिता जाण्यापूर्वी त्यावर पंत सचिवांना लक्ष ठेवावे लागत असे. स्वराज्याचे सर्व दफ्तर सांभाळण्याचे कामही यांच्याकडेच होते. तसेच जमीन महसुलाच्या व्यवहारावरही लक्ष ठेवावे लागत असे. पंत सचिवांना वार्षिक १० हजार होन पगार होता.

मंत्री (वाकनीस) : दत्ताजीपंत त्रिंबक. यांच्याकडे महाराजांच्या खाजगी कारभाराकडे लक्ष ठेवण्याचे काम असे. महाराजांची रोजनिशी ठेवणे, त्यांच्या भोजन व्यवस्थेकडे लक्ष ठेवणे, वैयक्तिक संरक्षणाकडे लक्ष पुरविणे, खाजगी, कौटुंबिक आमंत्रणे करण्याची कामे त्यांना करावी लागत. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे. सेनापती (सरनौबत) : हंबीरराव मोहिते. शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे घोडदळ व पायदळ हे दोन प्रमुख विभाग होते. या विभागांचा प्रमुख म्हणजे सेनापती. घोडदळ वळवून फक्त पायदळासाठी एक स्वतंत्र सेनाप्रमुख होता पण त्याचा महाराजांच्या मंत्रिमंडळात समावेश नव्हता. स्वराज्याच्या सर्व सैन्यावर सेनापतींची हुकूमत चालत असे. त्याला वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.

पंत सुमंत (डाबीर) : रामचंद्र त्रिंबक. हे स्वराज्याचे परराष्ट्र मंत्री होते. परराष्ट्रांना खलिते पाठविणे, परराष्ट्रांकडून आलेले खलिते घेणे, परराष्ट्रासंबंधात नियमितपणे महाराजांना माहिती आणि सल्ला देणे ही कामे आणि परराष्ट्रातून हेरांच्या साहाय्याने बातम्या काढण्याचे जबाबदारीचे काम त्यांना करावे लागे. पंत सुमंतांना वार्षिक १० हजार होन पगार होता.

न्यायाधीश (काझी-उल-ऊझत) : निराजीपंत रावजी. हे स्वराज्याचे सरन्यायाधीश होते. दिवाणी व फौजदारी दोन्ही प्रकारच्या गुन्ह्यांबाबत खटले चालवून न्यायनिवाडा करून रयतेला न्याय देणे हे त्यांचे काम होते. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.

पंडीतराव दानाध्यक्ष (सद्र-मुहतसिव) : रघुनाथराव पंडीत. हे धर्मखात्याचे प्रमुख होते. दानधर्म करणे, पंडीत, विद्वान ब्राह्मणांचा सन्मान करणे, यज्ञ करणे, नियमीत चालणाऱ्या धार्मिक कार्याबाबत सल्ला देणे, शास्त्रार्थ पाहणे ही यांची कामे असत. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे. मंत्र्यांची नेमणूक करताना महाराजांनी अत्यंत दक्षता घेतली होती. व्यक्तीचे गुणदोष पाहूनच नेमणूक केली जाई. एखाद्या प्रधानाच्या पश्चात त्याच्या मुलांना किंवा नातेवाईकांना ते या पदास लायक नसतांनाही केवळ ते मंत्र्यांची मुले म्हणून मंत्रीपद देण्यास महाराजांचा विरोध होता.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडावरील " कुशावर्त तलाव "…!!!
किल्ले रायगडावर अनेक तलाव बांधून घेण्यात आले होते त्यापैकी एक " कुशावर्त तलाव " आहे. त्याचप्रमाणे हत्ती तलाव, गंगासागर तलाव, कोकिम तलाव असे अनेक छोटी मोठी तलाव रायगडावर आहेत. होळीचा माळ डाव्या हातास सोडून उजवीकडील वाट कुशावर्त तलावाकडे जाते. तलावाजवळ महादेवाचे छोटेसे देऊळ दिसते. देवळासमोर फुटलेल्या अवस्थेत नंदी दिसतो. त्याचप्रमाणे या तलावाच्या बाजूला " कुशावर्त वाडा" आहे. आणि काही शिवकालीन घराचे अवशेष आपल्या दृष्टीस येतात.
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

किल्ले रायगडावरील श्री " महादेवाचे मंदिर…!!!
हिंदुस्थानातील सर्व जनतेला " महाशिवरात्री " च्या शिवमय शुभेच्या…!!!
हे शंभूमहादेवा आमच्या हिंदुस्थानातील जनतेला उदंड आयुष्य दे…!!!
त्यांना अन्यायाच्या, भ्रष्टाचाराच्या विरोधात लढण्याची ताकद दे…!!!
आणि आमच्या हातून जास्तीत जास्त शिवकार्य घडून दे…!!!
एवढीच तुझ्याचारणी प्रार्थना करतो…!!!
ओम नमो पार्वतीपते " हर हर महादेव "…!!!
Calligraphy By :-- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडाच्या बालेकिल्ल्यातून दिसणारा " गंगासागर तलाव आणि टकमक टोक "…!!!
आणि टकमक टोकाच्या पाठीमागे आपल्या थोरल्या भावासारखा असणारा पाठीराखा " कोकणदिवा '…!!!
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " वाघ दरवाजा "…!!!
>>> वाघदरवाजा <<<
कुशावर्त तलावाजवळून घळीने उतरत वाघ दरवाजाकडे जाता येते. आज्ञापत्रात लिहिले आहे की, ‘किल्ल्यास एक दरवाजा थोर आयब आहे, यांकरीता गड पाहून एक दोन – तीन दरवाजे, तशाच चोरदिंडा करून ठेवाव्या. त्यामध्ये हमेशा राबत्यास पाहिजे तितक्या ठेवून वरकड दरवाजे व दिंडा चिणून टाकाव्या.’ हे दूरदर्शीपणाचे धोरण ठेऊनच महाराजांनी महादरवाजाशिवाय हा दरवाजा बांधून घेतला. या दरवाज्याने वर येणे जवळजवळ अशक्यच असले तरी दोर लावून खाली उतरू शकतो. पुढे राजाराम महाराज व त्यांची मंडळी झुल्फिरखानाचा वेढा फोडून याच दरवाज्याने निसटली होती.
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील " मेणा दरवाजा "…!!!
>>>मेणा दरवाजा <<<
पालखी दरवाज्याने वर प्रवेश केला की, चढ - उतार असलेला एक सरळ मार्ग आपल्याला मेणा दरवाजापर्यंत घेऊन जातो. उजव्या हातास जे सात अवशेष दिसतात, ते आहेत राण्यांचे महाल. राण्याच्या महालात असलेले शौचकुप पाहाण्यासारखे आहेत. मेणा दरवाज्यातून बालेकिल्ल्यावर प्रवेश करता येतो.
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडावरील " रोप वे " आणि " पोटल्या डोंगर "…!!!
रायगड रोपवे हा महाराष्ट्रातील रायगड किल्ल्यावर जाण्यासाठीचा स्वयंचलित पाळणा आहे. रायगडावर पायऱ्यांनी चालत चालत जाण्यासाठी बराच वेळ लागतो. तसेच वृद्ध व्यक्तींना वयोमानाप्रमाणे गड चढणे खूप अवघड जाते. या वर उपाय म्हणून ही सोय करण्यात आली आहे. फक्त ४ ते ५ मिनिटात गडाच्या पायथ्यापासून विनासायास गडावरती पोहोचता येते. आणि त्यामागे आपल्या नजरेस पडणारा " पोटल्या डोंगर ". रायगडावर आंग्लांनी तोफांचा मारा केला तो पोटल्या डोंगर…!!!
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

दुर्गदुर्गेश्वर रायगडावरील स्तंभ…!!!
गंगासागराच्या दक्षिणेस दोन उंच मनोरे दिसतात. त्यासच स्तंभ म्हणतात. जगदीश्र्वराच्या शिलालेखामध्ये ज्या स्तंभांचा उल्लेख केला आहे, ते हेच असावेत. ते पूर्वी पाच मजले होते असे म्हणतात. ते द्वादश कोनी असून बांधकामात नक्षीकाम आढळते. हे नक्षीकाम इतके सुंदर आहे कि, आजच्या designers ला सुद्धा जमणारे नाही. या मिनाराच्या आतील बाजूस छोट्या छोट्या खिडक्या सुद्धा आहेत. त्या खिडकीतून समोर दिसणारा टकमक टोक आणि सह्याद्रीचा नजारा विलोभनीय आहे…!!!
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

इतिहासाचे साक्षीदार…!!!
किल्ले रायगडावरील " पालखी दरवाजा " आणि " मिनार स्तंभ "…!!!
स्तंभांच्या पश्चिमेस भिंत असलेल्या भागातून ३१ पायऱ्या बांधलेल्या दिसतात. त्या चढून गेल्यावर जो दरवाजा लागतो तो पालखी दरवाजा. या दरवाज्यातून आपल्याला बालेकिल्ल्यात प्रवेश करता येतो. गंगासागराच्या दक्षिणेस दोन उंच मनोरे दिसतात. त्यासच स्तंभ म्हणतात. जगदीश्र्वराच्या शिलालेखामध्ये ज्या स्तंभांचा उल्लेख केला आहे, ते हेच असावेत. ते पूर्वी पाच मजले होते असे म्हणतात.
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

किल्ले रायगडावरून दिसणारा रौद्ररूपी " कोकणदिवा "…!!!
>>> कोकणदिवा <<< 
जेवढं अपरिचित नाव तेवढंच याचं दुर्गम आणि आडवाटेवर असणारं स्थान. अशा वातावरणाकडे अस्सल दुर्गप्रेमींची पावलं न वळली तर नवलच! या कोकणदिव्याचे कौतुक अशासाठीच की गेली कित्येक वर्ष हा रायगडचं वैभव आपल्या डोळयांनी पाहत उभा आहे. इथे जाण्यासाठी आणखी एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे या कोकणदिव्याच्या माथ्यावरून किल्ले रायगड पाहणं म्हणजे एक स्वर्गीय अनुभवच असतो. कोकणदिव्याच्या माथ्यावरील स्वर्गदरबारात सहय़ाद्रीची सर्व रूपं हजर असतात. काही दुरूनच खुणावतात, तर काही विस्मयचकीत करतात. तर काही छातीत धस्स् करायलादेखील लावतात. या माथ्यावरून सह्याद्रीचं दर्शन कसं असतं या प्रश्नाचं उत्तर जाणून घेण्यास आपले डोळे अपुरे पडतात. समोरचा लिंगाणाचा सुळका आपली छाती दडपून टाकतो. लिंगाण्याचं एवढं जवळून दर्शन तेही त्याच्याबरोबरच्या उंचीने असलेल्या गिरीशिखरावरून म्हणजे अफलातूनच!
यानंतर मात्र आपली नजर जाते ती दुर्गराज रायगडावर. ‘याचसाठी केला होता अट्टहास’ या भावनेतून शिवतीर्थाच्या दर्शनाने नकळतपणे आपले हात कधी जोडले जातात ते कळतदेखील नाही. वातावरण स्वच्छ असेल तर रायगडचे टकमक टोक, राजवाडयाच्या इमारती, जगदीश्वराचे मंदिर सहज दिसू शकतं. या शिवतीर्थावर आपली नजर भिरभिरतानाच साडेतीनशे वर्षापूर्वीचा शिवराज्याभिषेक सोहळा कसा झाला असेल अन् तो सोहळा येथून कसा दिसला असेल याचा मन उगाचच विचार करू लागले. अन् तेवढयात आमचा वाटाड्या म्हणाला, ‘अहो, महाराजांचा शिवराज्याभिषेक सोहळा बघण्यासाठी या कोकणदिव्यांवर आकाशातून देव अवतरले होते म्हणे..’ वाटाडयाच्या या बोलण्याने आम्ही भानावर आलो. या बोलण्यात काल्पनिकता असली तरी या कोकणदिव्याचे रायगडप्रती असणारं प्रेम मात्र अधोरेखित झालं होतं. म्हणूनच काही क्षण या वाक्याचा मथितार्थ लक्षात आल्यावर मन उगाचच हर्षभरीत झाले. म्हणूनच कोकणदिव्यावरून मोहवणा-या रायगडाचा हेवा करायचा की या रायगडाचे वैभव नेहमी पाहणा-या कोकणदिव्याचे कौतुक करायचे..? या प्रश्नांच्या गोंधळातच आपली पावलं माघारीही फिरलेली असतात.
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

माझ्या मस्तकी "भगवा", माझ्या पुस्तकी "भगवा",
माझ्या मुखी "भगवा", माझ्या सुखी "भगवा",
माझ्या मनी "भगवा", माझ्या ध्यानी "भगवा",
माझ्या रक्तंनसांत "भगवा", माझ्या काळजात "भगवा"
ठायी ठायी...!!!
PHOTOGRAPHY By --- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मातृत्वाचा महामंगल आदर्श " राजमाता जिजाऊ आईसरकार "…!!!
सुर्याआधी नमस्कार पूर्व दिशेला करावा,
शिवाआधी दंडवत जिजामातेशी असावा …!!!
किल्ले रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या " पाचाड " गावातील " राजमाता जिजाऊ आईसरकार " यांची समाधी…!!!
Photography & Calligraphy By--- Atul Vijay Chavan
शिवदुर्गांचे पावित्र्य राखा आणि राष्ट्राभिमान जोपासा…!!!
महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा पेज आहे. फक्त एकदा या पेजला भेट द्या__/\__
https://www.facebook.com/MAZASAHYADRIMAZAABHIMAN
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------